इलामका होमस्टेहरू: चिया बगान र पूर्वी नेपाल यात्रा गाइड २०२६

नेपाल घुम्ने योजना बनाउने धेरैजसोको मनमा काठमाडौं, पोखरा र चितवन नै आउँछ। पूर्वी नेपाल कमैको रोजाइमा पर्छ। तर यसको विशेषता नै यही हो। इलाम जिल्ला पूर्वी हिमालयको काखमा, कोशी प्रदेशमा पर्छ। यो काठमाडौंबाट लगभग ६०० किलोमिटर टाढा छ र यसको सिमाना दार्जिलिङसँग जोडिएको छ। यहाँका डाँडाहरू चियाबगानले ढाकिएका छन्। बिहानीहरू चिसो र सफा हुन्छन्। मौसम सफा भएको दिन श्री अन्तुबाट डाँडापारि विश्वका पाँच अग्ला शिखरहरूमध्ये चारवटा देख्न सकिन्छ। यहाँ पर्यटकहरूको भीडभाड हुँदैन, त्यसैले त यहाँको यात्रा विशेष छ।

इलामको होमस्टेमा बस्दा तपाईं चियाबगानको छेउमा रहेको लिम्बू, राई वा लेप्चा परिवारको घरमा बस्न पाउनुहुन्छ। ट्रेकिङ रुटमा अनुभव गरिने नेपालभन्दा यो नितान्त फरक छ।

संक्षेपमा

• इलाम पूर्वी नेपालको सबैभन्दा सुन्दर गोप्य गन्तव्य हो: चियाबगान, हिमाली दृश्य, र विदेशी पर्यटकको भीडभाडबिना लिम्बू र लेप्चा संस्कृतिको अनुभव।

• होमस्टेको मूल्य प्रति व्यक्ति प्रति रात खानासहित NPR 2,000 बाट सुरु हुन्छ।

• श्री अन्तु होमस्टेको मुख्य केन्द्र हो, जहाँबाट कञ्चनजङ्घा र पूर्वी हिमालय शृङ्खलाको सूर्योदयको दृश्य देखिन्छ।

• कन्याम सबैभन्दा धेरै घुमिने चियाबगान हो, जुन मुख्य राजमार्गबाट १५ मिनेटको दूरीमा छ।

• सबैभन्दा उत्तम समय अक्टोबरदेखि डिसेम्बर र मार्चदेखि मेसम्म हो।

• सबैभन्दा नजिकको विमानस्थल विराटनगर हो, जहाँबाट गाडीमा ५ देखि ६ घण्टा लाग्छ।

संक्षिप्त जानकारी: इलाम होमस्टे

इलाम के हो र यहाँ किन आउने?

इलाम पूर्वी नेपालको एक पहाडी जिल्ला हो जुन मुख्यतया चियाका लागि परिचित छ। यहाँको इलाम चिया बगान सन् १८६० को दशकमा स्थापना भएको थियो, जसले यसलाई उपमहाद्वीपको सबैभन्दा पुरानो चिया उत्पादन क्षेत्रहरूमध्ये एक बनाउँछ। यहाँ चारैतिर घुमाउरा डाँडाहरू छन्, र हरेक भिरालो जमिन होचो गरी काटिएका चियाका बुट्यानहरूले ढाकिएको छ, जुन पानी परेपछि चम्किलो हरियो रङको देखिन्छ।

तर चिया मात्रै यसको परिचय होइन। इलाम लिम्बू, राई, लेप्चा, बाहुन र क्षेत्री समुदायहरूको घर हो, जसको आ-आफ्नै परिकार, भाषा र चाडपर्वहरू छन्। पूर्वी हिमालयका मूल निवासी मानिने लेप्चा जातिको श्री अन्तु वरपर बाक्लो उपस्थिति छ। लिम्बूहरूको आफ्नै विशेष जाँड, पित्तलका बाजा र बाली भित्र्याउने उत्सवहरू हुन्छन्। यहाँका गाउँहरूमा हिँड्दा काठमाडौंसँग नजिकका पहाडी जिल्लाहरूभन्दा फरक अनुभव हुन्छ।

यस जिल्लालाई चारखोल पनि भनिन्छ, अर्थात् चार नदीहरूको भूमि: जोगमाई, पुवामाई, माई र देउमाई। यी नदीहरू यहाँको भू-भाग हुँदै बग्छन् र चियाबगानहरूलाई सिञ्चित गर्छन्। पूर्वी नेपालको भूगोल, हावापानी र संस्कृतिहरू देशका अन्य भागहरूभन्दा एकदमै फरक छन्, र यसको बारेमा राम्रोसँग वर्णन गरिएको अङ्ग्रेजी सामग्री निकै कम छ।

इलाममा घुम्नलायक ठाउँहरू

कन्याम चिया बगान

कन्याम धेरैजसो आगन्तुकहरूले आफ्नो यात्रा यहीँबाट सुरु गर्छन्। यो चिया बगान इलाम बजारबाट करिब ४० किलोमिटर टाढा मेची राजमार्गको छेउमा २४० हेक्टर क्षेत्रफलमा फैलिएको छ। यहाँको डाँडामा लहरै मिलाएर काटिएका चियाका बोटहरू छन् र त्यसको बीचमा एउटा प्रशोधन कारखाना छ। तपाईं चिया बगानका लहरहरूमा हिँड्न सक्नुहुन्छ, चिया टिप्ने मौसममा पात टिपेको हेर्न सक्नुहुन्छ, र बगानबाटै ताजा अर्थोडक्स चिया किन्न सक्नुहुन्छ। बिहान ६ देखि ८ बजेको समयमा यहाँको दृश्य हेर्न लायक हुन्छ। त्यो बेला बगानको तल्लो भागमा कुहिरो बसिरहेको हुन्छ र कामदारहरू आउन थाल्छन्। यो दृश्य हेर्नकै लागि भए पनि बिहान सबेरै उठ्नुपर्छ।

श्री अन्तु भ्युप्वाइन्ट

श्री अन्तु यो २,३२८ मिटरको उचाइमा छ र इलाम बजारबाट गाडीमा करिब तीन घण्टा लाग्छ। यहाँको भ्युपोइन्टबाट पूर्वमा विश्वको तेस्रो अग्लो हिमाल कञ्चनजङ्घा देखिन्छ। मौसम सफा भएको बिहानमा टाढा क्षितिजमा सगरमाथा, मकालु र ल्होत्सेसहित पूर्वी हिमालय शृङ्खलाको पूरा दृश्य देख्न सकिन्छ। यहाँको सूर्योदय हेर्न तराईबाट स्वदेशी पर्यटकहरू र दार्जिलिङ सीमापारिबाट भारतीय पर्यटकहरू आउँछन्। विदेशी पर्यटकहरू भने यहाँ कमै आउँछन्, त्यसैले यहाँ पुग्दा तपाईंलाई यो डाँडा आफ्नै लागि मात्र हो कि जस्तो लाग्न सक्छ।

यो लेप्चा समुदाय श्री अन्तुका अधिकांश होमस्टेहरू यही समुदायले चलाउँछन्। यस क्षेत्रमा होमस्टेहरू बीस वर्षदेखि सञ्चालनमा छन्, तर हालसालै मात्र यिनीहरूले धेरैको ध्यान तान्न थालेका छन्।

अन्तु पोखरी

श्री अन्तु भ्युपोइन्टबाट करिब ३० मिनेट हिँडेपछि पुगिने यो सानो ताल सल्लाको जङ्गलले घेरिएको छ र यसको पछाडि डाँडा छ। यो ठाउँ एकदमै शान्त छ, यहाँ कुनै सुविधा वा पसलहरू छैनन्। सूर्योदय हेरिसकेपछि बिहान हिँड्नका लागि यो ठाउँ उत्तम छ।

माई पोखरी

२,१०० मिटरको उचाइमा रहेको एक पवित्र सिमसार ताल, जसलाई यसको जैविक विविधताका लागि रामसार क्षेत्रको रूपमा सूचीकृत गरिएको छयो २०० भन्दा बढी प्रजातिका चराहरूको घर हो। यो ताल लालीगुराँस र ओकको जङ्गलले घेरिएको छ र स्थानीय समुदायहरूका लागि यसको धार्मिक महत्त्व छ, जो दशैँमा यहाँ मेला लगाउँछन्। यो इलाम बजारबाट करिब २५ किलोमिटर टाढा छ। माई पोखरी वरपरको ओक र लालीगुराँसको जङ्गल पनि पूर्वी नेपालमा कहिलेकाहीँ रेड पाण्डा देखिने बासस्थानहरूमध्ये एक हो। नेपालमा रेड पाण्डा गाइड यदि तपाईं यस क्षेत्रमा रेड पाण्डा हेर्न चाहनुहुन्छ भने, यसमा उत्तम स्थानहरू र पदमार्गहरूको बारेमा जानकारी दिइएको छ।

इलाम बजार

१,२०० मिटरको उचाइमा रहेको यो मुख्य बजार घुम्न केही घण्टा छुट्याउनु बेस हुन्छ। यहाँ तपाईं स्थानीय बजार, प्याकेटमा ताजा अर्थोडक्स चिया बेच्ने पसलहरू, र पुरानो राणाकालीन वास्तुकला बजारको बीचमा देख्न सकिन्छ। शनिबार बिहान यहाँ सबैभन्दा बढी भीड हुन्छ, जब पहाडका किसानहरू तरकारी, अलैँची र अदुवा बेच्न बजार झर्छन्।

इलामको होमस्टेमा के अपेक्षा गर्ने

इलामका होमस्टेहरू लजमा परिणत गरिएका घरहरू होइनन्, बरु परिवारसँगै बस्ने घरहरू हुन्। तपाईंले घरमै एउटा कोठा पाउनुहुन्छ, परिवारसँगै वा उनीहरूको नजिकै बसेर खानुहुन्छ, र घरको दैनिकीअनुसार चल्नुहुन्छ। धेरैजसो घरहरू परम्परागत पहाडी शैलीमा बनेका हुन्छन्: ढुङ्गाका पर्खाल, काठका फ्रेम, साना झ्यालहरू, र जाडो महिनामा दाउरामा खाना पकाउने भान्सा।

यो इलाम गाउँ घर होमस्टे Nepal Homestays मा प्रमाणित सूचीमा रहेको होमस्टे हो। बारबोटेको डाँडामा सात पुस्तादेखि बस्दै आएको गुरुङ परिवारले चलाएको यो होमस्टे चिया बगानको बीचमा छ। यहाँ पाहुनाहरूका लागि चिया कारखाना भ्रमण, सांस्कृतिक अनुभव, र निर्देशित पदयात्राको व्यवस्था गरिन्छ। यो परिवारले नगदका साथै eSewa र Khalti बाट पनि भुक्तानी लिन्छ।

श्री अन्तुको भ्युपोइन्टमै समुदायद्वारा सञ्चालित होमस्टेहरूको समूह छ, जसमध्ये धेरैजसो लेप्चा परिवारले चलाएका छन्। यी होमस्टेहरू सामान्य खालका छन्, डाँडाको नजिक छन्, र यदि तपाईं लामो बाटो नहिँडीकनै बिहान हुनुअघि भ्युपोइन्टमा पुग्न चाहनुहुन्छ भने यी उत्तम विकल्प हुन्। जाडोमा बस्ने हो भने, तातो पानीको उपलब्धता बारे पहिले नै सोधपुछ गर्नुहोला। जनवरीमा श्री अन्तुको तापक्रम शून्यको नजिक पुग्छ।

सामान प्याक गर्नुअघि, नेपाल होमस्टे प्याकिङ सूची पूर्वी पहाडी बसाइका लागि आवश्यक पर्ने सामग्री, उचाइअनुसार लगाउने लुगा र नबोक्नुपर्ने सामानहरूबारे जानकारी दिन्छ।

खाना र संस्कृति

तपाईंले के खानुहुनेछ

इलामको खाना भनेको आफ्नै पूर्वी विशेषता बोकेको पहाडी खाना हो। बिहानको खाजामा सामान्यतया चिया, अण्डा र मौसमी अचारसँग चिउरा हुन्छ। बेलुकाको खानामा दाल-भातसँग करेसाबारीमा जे फलेको छ, त्यही तरकारी हुन्छ: जस्तै रायोको साग, फर्सी, स्थानीय सिमी। मनसुनको समयमा तरकारीमा तामा पनि हुन्छ, जसको स्वाद अलि तिखो र अनौठो हुन्छ र यसमा बानी पर्न केही समय लाग्न सक्छ।

लिम्बू समुदायका केही विशेष परिकारहरू पनि छन् जुन खोजेर खान लायक छन्:

• तोङ्बा: काठ वा बाँसको भाँडोमा राखिएको कोदोको जाँड, जसमा पटक-पटक तातो पानी थपेर धातुको नलीले तानिन्छ। यो रक्सीभन्दा न्यानो हुन्छ र यसको नशा बिस्तारै लाग्छ। लिम्बु घरपरिवारमा साँझपख पिइने यो एक सामान्य पेय हो।

• सेकुवा: स्थानीय मसलामा मोलेर आगोको भुङ्ग्रोमा सेकेको मासु, प्राय: बङ्गुर वा राँगाको।

• किनेमा: भटमासलाई कुहाएर बनाइएको लेदो। यो तिखो र कडा गन्धयुक्त हुन्छ, जसलाई अचारको रूपमा वा तरकारीमा मिसाएर खाइन्छ।

• ताजा अर्थोडक्स चिया: टि-ब्यागको होइन, राम्ररी पकाइएको चिया। तपाईंको गृहधनी परिवारले तपाईंलाई यसको फरक देखाउनेछन्।

सांस्कृतिक अनुभवहरू

लेप्चा समुदायको आफ्नै भाषा, भेषभूषा र चाडपर्वको पात्रो छ। यदि तपाईं इलाममा हुँदा दसैं वा तिहार, गाउँघरमा हुने उत्सवहरूमा पञ्चेबाजा, सामूहिक भोज र समुदाय विशेषका कुलदेवतालाई चढाइने पूजाआजा समावेश हुन्छन्। इलामबाहेक पूर्वी क्षेत्रले के-के प्रदान गर्छ भन्नेबारे विस्तृत जानकारीको लागि, पूर्वी नेपालमा घुम्नैपर्ने १० ठाउँहरू मा कोशी टप्पु, विराटनगर, ताप्लेजुङ र कोशी प्रदेशका अन्य फराकिला पर्यटकीय क्षेत्रहरू समेटिएका छन्।

इलाम कसरी पुग्ने

बाट काठमाडौं हवाई + सडक मार्ग: काठमाडौंबाट विराटनगरसम्म हवाईजहाजमा (४५ मिनेट, NPR 6,500 बाट सुरु)। विराटनगरबाट स्थानीय बस वा निजी जीपमा इलाम बजार पुग्न सकिन्छ। सडक दूरी लगभग १८० किलोमिटर छ, र बाटोको अवस्थाअनुसार ५ देखि ६ घण्टा लाग्छ। कुल यात्रा: आधा दिन।

काठमाडौंबाट सडक मार्ग: बसबाट इलाम पुग्न १२ देखि १४ घण्टा लाग्छ। काठमाडौंको मुख्य बसपार्कबाट रात्रि बसहरू छुट्छन्। यदि तपाईंलाई पहाडी बाटोमा गाडी लाग्छ भने यो यात्रा उपयुक्त नहुन सक्छ।

विराटनगरबाट सिधै: निजी जीप रिजर्भ गर्दा एकतर्फी NPR 8,000 देखि NPR 12,000 सम्म लाग्छ। तीन वा सोभन्दा बढीको समूहको लागि यो सबैभन्दा आरामदायक विकल्प हो।

दार्जिलिङ / भारतबाट: सबैभन्दा नजिकको भारतीय सीमा नाका काँकडभिट्टा हो (पश्चिम बंगालको सिलिगुडी पारी)। काँकडभिट्टाबाट झापा जिल्ला हुँदै साझा जीपमा इलाम पुग्न करिब ४ घण्टा लाग्छ। भारतीय पर्यटकहरू प्रायः सिलिगुडीबाट कन्यामको लागि एक दिने यात्रा गर्छन्।

इलाम जिल्लामा घुमफिर: दिनभरि इलाम बजार, कन्याम र फिक्कलबीच साझा जीपहरू चल्छन्। श्री अन्तु जानको लागि इलाम बजारबाट निजी जीप रिजर्भ गर्नुपर्छ। बाटो ठाउँ-ठाउँमा कच्ची र अप्ठ्यारो भएकोले जीप नै एकमात्र व्यावहारिक विकल्प हो।

मूल्यहरू

उचाइ र बाटोको कारणले श्री अन्तुमा मूल्यहरू इलाम बजारभन्दा केही महँगो हुन सक्छन्। बुकिङ गर्दा सबै मूल्यहरू आफ्नो गृहधनीसँग सिधै निश्चित गर्नुहोस्। यहाँ घुम्ने मुख्य सिजन अक्टोबर-नोभेम्बर र मार्च-अप्रिल हो।

इलाम घुम्ने सबैभन्दा राम्रो समय

अक्टोबरदेखि डिसेम्बरसम्म मौसम सबैभन्दा सफा हुन्छ। मनसुन सकिएको हुन्छ, आकाश खुलेको हुन्छ, र श्री अन्तुबाट कञ्चनजङ्घा हिमाल छर्लङ्ग देखिन्छ। नोभेम्बरसम्ममा चिया टिप्ने काम प्रायः सकिए पनि बगानहरू हरियै देखिन्छन्। २,००० मिटरभन्दा माथिको उचाइमा राति चिसो हुन्छ। न्यानो कपडा बोक्नुहोला।

मार्चदेखि मेसम्म लालीगुराँस फुल्ने मौसम हो। फेब्रुअरीको अन्त्यदेखि इलाम बजार र श्री अन्तुबीचका जङ्गलहरू राता र गुलाबी रङले भरिन्छन्। मार्चमा फेरि चिया टिप्न सुरु हुन्छ। मार्च र अप्रिलमा टिपिने 'फर्स्ट फ्लस' चिया वर्षकै सबैभन्दा उत्कृष्ट मानिन्छ। यदि तपाईं चियाको पारखी हुनुहुन्छ भने, आउने समय यही हो।

जुनदेखि सेप्टेम्बरसम्म मनसुनको समय हो। श्री अन्तु जाने बाटोहरू अप्ठ्यारो हुन्छन्। चिया बगानहरू गाढा हरियो र सुन्दर देखिन्छन्, तर पदमार्गहरूमा जुका लाग्छन् र कहिलेकाहीँ पहिरोले बाटो बन्द हुन्छ। यो समयमा यात्रा गर्न सम्भव भए पनि पहिलो पटक जानेहरूका लागि सिफारिस गरिँदैन।

डिसेम्बरदेखि फेब्रुअरीसम्म चिसो र शान्त हुन्छ। जनवरीमा श्री अन्तुमा तुषारो पर्छ र कहिलेकाहीँ हल्का हिउँ पनि पर्छ। केही होमस्टेहरू जाडोमा बन्द हुन्छन्। यात्रा गर्नुअघि होमस्टे खुला छ/छैन निश्चित गर्नुहोस्।

बारम्बार सोधिने प्रश्नहरू

इलाम होमस्टे के हो?

इलाम होमस्टे भनेको पूर्वी नेपालको इलाम जिल्लामा स्थानीय परिवारसँग बस्ने व्यवस्था हो। पाहुनाहरू चिया बगानले घेरिएका परम्परागत पहाडी घरहरूमा बस्छन्, घरमै पकाइएको खाना खान्छन्, र गृहधनी परिवारले व्यवस्था गरेका चिया बगान पदयात्रा, सूर्योदय पदयात्रा र सांस्कृतिक कार्यक्रमहरूमा सहभागी हुन सक्छन्।

इलाममा बस्नको लागि सबैभन्दा राम्रो ठाउँ कुन हो?

सूर्योदयको दृश्य र लेप्चा सांस्कृतिक अनुभवका लागि श्री अन्तु। चिया बगानमा सहज पहुँच र सजिलो सडक सञ्जालका लागि कन्याम। पर्यटकीय भीडभाडबाट टाढा, शान्त र ग्रामीण पहाडी बसाइका लागि बार्बोटे।

काठमाडौंबाट इलाम कसरी पुग्न सकिन्छ?

सबैभन्दा छिटो बाटो भनेको विराटनगरसम्म हवाईजहाजमा गएर त्यहाँबाट जीप लिनु हो, यो यात्रामा जम्मा ६ देखि ७ घण्टा लाग्छ। काठमाडौंबाट सडक मार्ग हुँदै जाँदा रात्रि बसमा १२ देखि १४ घण्टा लाग्छ।

श्री अन्तु केका लागि प्रसिद्ध छ?

श्री अन्तु इलाम जिल्लामा रहेको २,३२८ मिटर उचाइको डाँडा हो, जुन कञ्चनजङ्घा र पूर्वी हिमालय शृङ्खलाको सूर्योदयको दृश्य, चिया बगान, र लेप्चा समुदायका होमस्टेहरूका लागि प्रख्यात छ।

इलाम घुम्न जाने सबैभन्दा राम्रो समय कुन हो?

सफा आकाश र हिमालको दृश्यका लागि अक्टोबरदेखि डिसेम्बर। लालीगुराँस फुल्ने र पहिलो टिपाइको चिया टिप्ने मौसमका लागि मार्चदेखि मे। जुनदेखि सेप्टेम्बरसम्मको मनसुन महिनामा भने यात्रा नगर्नु बेस हुन्छ।

इलामका होमस्टेहरूमा कस्ता खानेकुरा पाइन्छन्?

दाल-भात, चिउरा, मौसमी तरकारी, तामाको तरकारी, र लिम्बु परिकारहरू जस्तै तोङ्बा, सेकुवा, र किनेमा। हरेक खानासँग ताजा अर्थोडक्स चिया पनि दिइन्छ।

इलामको होमस्टेमा बस्न कति खर्च लाग्छ?

बिहानको खाजा र बेलुकाको खानासहित कोठाको शुल्क प्रति व्यक्ति प्रति रात NPR 2,000 बाट सुरु हुन्छ। खाना-बस्न र चिया बगान भ्रमणसहितको प्याकेजलाई NPR 2,800 देखि NPR 3,500 सम्म पर्छ। ठाउँ र मौसमअनुसार मूल्य फरक पर्न सक्छ।

इलाम विदेशी पर्यटकहरूका लागि उपयुक्त छ?

हो, छ। यो क्षेत्र सुरक्षित छ, सडकहरू जीपमा यात्रा गर्नका लागि ठीकै छन्, र श्री अन्तु तथा कन्यामका होमस्टे परिवारहरूलाई विदेशी पाहुनाहरूको सत्कार गर्ने अनुभव छ। धेरैजसो होमस्टेहरूमा अङ्ग्रेजी बोलिन्छ। काठमाडौं वा विराटनगरबाट लामो सडक यात्रा गर्नुपर्ने कुरामा मात्रै अभ्यस्त हुनुपर्छ।